کتاب «جامعالتمثیل» که در کتاب فارسی پایه هشتم در درس «آداب نیاکان» به آن اشاره شده، یکی از ارزشمندترین و قدیمیترین مجموعههای امثال و حکم در زبان فارسی است. نویسنده این اثر گرانبها، «محمدعلی حبلهرودی» است.
نویسنده جامعالتمثیل کیست؟ (بیوگرافی محمدعلی حبلهرودی)
محمدعلی حبلهرودی از نویسندگان و ادیبان قرن یازدهم هجری قمری (دوران صفویه) است. اطلاعات زندگینامهای زیادی از او در دست نیست، اما آنچه مشخص است، اصالت او اهل حبلهرود (منطقهای در نزدیکی فیروزکوه و دماوند امروزی) بود.
حبلهرودی مانند بسیاری از ادیبان آن عصر که به دنبال محیطی آرام برای تحقیق و حمایت حاکمان بودند، به هند مهاجرت کرد. او در دربار سلاطین قطبشاهی در منطقه دکن (حیدرآباد دکن) ساکن شد.
او مشاهده کرد که بسیاری از ضربالمثلهای فارسی در میان مردم هند و حتی ایرانیان مهاجر در حال فراموشی است یا ریشه آنها شناخته نمیشود. به همین دلیل تصمیم گرفت مجموعهای جامع برای حفظ این میراث گردآوری کند.
علاوه بر جامعالتمثیل، اثر دیگری به نام «مجمعالامثال» نیز از او به جای مانده است.
درباره کتاب جامعالتمثیل و ساختار آن
جامعالتمثیل در سال ۱۰۴۹ هجری قمری (قرن یازدهم) به پایان رسید. این کتاب به گونهای طراحی شده که هم برای ادبا جذاب باشد و هم برای عامه مردم قابل فهم.
شاید جالب باشد که بدانید، نویسنده این اثر ضربالمثلها را بر اساس حروف الفبا مرتب کرده است تا دسترسی به آنها آسان باشد.
ویژگی منحصربهفرد دیگر این کتاب این است که حبلهرودی تنها به ذکر ضربالمثل اکتفا نمیکند؛ او برای هر مثل، یک یا چند حکایت، روایت تاریخی یا داستان اخلاقی نقل میکند تا خواننده متوجه شود که آن ضربالمثل از کجا آمده و در چه موقعیتی به کار میرود.
در کنار حکایات عامیانه، کتاب سرشار از آیات قرآن، احادیث نبوی و اشعار شاعران بزرگ (مانند فردوسی، سعدی و حافظ) است که برای تایید پیام اخلاقی هر مثل آورده شدهاند.
اهمیت و ویژگیهای سبکشناختی
برخلاف بسیاری از متون دوره صفویه که به سمت تکلف و دشوارنویسی رفته بودند، جامعالتمثیل با زبانی ساده، بیپیرایه و شیرین نوشته شده است. همین موضوع باعث شد این کتاب تا دهههای اخیر جزو منابع اصلی سوادآموزی در مکتبخانهها باشد.
این کتاب منبعی بینظیر برای شناخت باورها، آداب و رسوم و نگاه اجتماعی مردم ایران در دوران صفویه و پیش از آن است. بسیاری از داستانهای عامیانه که ممکن بود در گذر زمان نابود شوند، به واسطه این کتاب حفظ شدهاند.
پس از ورود صنعت چاپ به ایران، جامعالتمثیل یکی از پرتیراژترین کتابهایی بود که به صورت چاپ سنگی با تصویرسازیهای زیبا منتشر شد و در هر خانهای نسخهای از آن یافت میشد.
جایگاه کتاب در نظام آموزشی قدیم و جدید
در نظام مکتبخانهای ایران، پس از آموزش قرآن، کتابهایی مانند گلستان سعدی و جامعالتمثیل خوانده میشد. دلیل این انتخاب، جنبه کاربردی کتاب در زندگی روزمره و آموزش اخلاق در قالب داستانهای سرگرمکننده بود. این کتاب به کودکان میآموخت که چگونه با استفاده از ضربالمثلها، سخن خود را کوتاهتر، نافذتر و زیباتر بیان کنند.
در کتاب فارسی هشتم، هدف از معرفی جامعالتمثیل، آشنایی دانشآموزان با «ادبیات عامه» و ریشه ضربالمثلهایی است که روزانه به کار میبرند. این اثر به دانشآموزان کمک میکند تا درک کنند که هر ضربالمثل کوتاه، حاصل یک تجربه تاریخی یا یک داستان عمیق انسانی است.